Πότε ένα παιδί χρειάζεται εργοθεραπεία;

Η ερώτηση «Πότε ένα παιδί χρειάζεται εργοθεραπεία;» εμφανίζεται συχνά όταν μία οικογένεια παρατηρεί ότι το παιδί της δυσκολεύεται να ολοκληρώσει ή να κάνει κάτι στη γενικότερη καθημερινότητά του. Μία αναζήτηση στο διαδίκτυο συνήθως οδηγεί σε λίστες με αναπτυξιακά ορόσημα, «σημάδια», red flags και δεξιότητες που χρειάζεται να ελεγχθούν. Ωστόσο, η σύγχρονη εργοθεραπεία ξεκινά από ένα διαφορετικό σημείο: από όσα κάνει το παιδί μέσα στην πραγματική του ζωή.

Η σύντομη απάντηση

Η εργοθεραπεία μπορεί να χρειάζεται όταν το παιδί ή η οικογένεια συναντούν εμπόδια σε δραστηριότητες που έχουν σημασία για την καθημερινότητά τους. Στην εργοθεραπεία αυτές οι δραστηριότητες που επέχουν ένα νόημα ονομάζονται «έργα». Για ένα παιδί, έργο μπορεί να είναι το παιχνίδι, η ένδυσή του, το φαγητό, η συμμετοχή στο σχολείο, η ξεκούραση, μία έξοδος με φιλικά πρόσωπα, η επικοινωνία ή και η γενικότερη σύνδεση με άλλα άτομα.

Ένα παιδί μπορεί, για παράδειγμα:

• να θέλει να παίζει στην παιδική χαρά αλλά να δυσκολεύεται να συμμετάσχει
• να κουράζεται πολύ κατά τη διάρκεια διαφορετικών έργων όπως η γραφή ή η ένδυση
• να χρειάζεται περισσότερη υποστήριξη στις μεταβάσεις (π.χ. από το σπίτι στο σχολείο)
• να χρειάζεται υποστήριξη για καθημερινές δραστηριότητες όπως η ατομική υγιεινή (βούρτσισμα δοντιών, μπάνιο, χρήση τουαλέτας κτλ_)
• να επιβαρύνεται από τον θόρυβο ή τις απαιτήσεις μιας σχολικής τάξης.

Σε αυτές κι άλλες παρόμοιες περιπτώσεις, η εργοθεραπευτική διερεύνηση εξετάζει τι ακριβώς συμβαίνει, σε ποια δραστηριότητα, σε ποιο περιβάλλον, με ποια άτομα και κάτω από ποιες συνθήκες.

Το παιδί, η δραστηριότητα και το περιβάλλον

Το ζήτημα που δυσκολεύει στην καθημερινότητα μπορεί να εμφανίζεται με διαφορετικό τρόπο ανάλογα με το πλαίσιο. Γι’ αυτό χρειάζεται να δούμε μαζί με το παιδί κι άλλα στοιχεία όπως την ίδια τη δραστηριότητα που εμπλέκεται, το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον αλλά και τις σχέσεις που αναπτύσσονται μέσα σε αυτό. Ας πάρουμε ως παράδειγμα τη συγκέντρωση. Πολλές οικογένειες ζητούν εργοθεραπεία επειδή το παιδί «δεν συγκεντρώνεται». Συνήθως αναφέρονται στη μελέτη ή στη σχολική τάξη. Ωστόσο, το ίδιο παιδί μπορεί να ασχολείται για πολλή ώρα με ένα παιχνίδι ή με ένα θέμα που το βρίσκει ενδιαφέρον.

Και οι δύο παρατηρήσεις είναι σημαντικές. Μας δείχνουν ότι χρειάζεται να εξετάσουμε τη συγκεκριμένη δραστηριότητα που δυσκολεύει και τις συνθήκες της. Για παράδειγμα:

• Πόση ώρα διαρκεί;
• Έχει νόημα για το παιδί;
• Είναι σαφές τι χρειάζεται να κάνει;
• Υπάρχει θόρυβος, πίεση χρόνου ή φόβος για το λάθος;
• Θα άλλαζε κάτι εάν υπήρχει διαφορετικός τρόπος παρουσίασης της δραστηριότητας;
• Πώς επηρεάζουν τη συμμετοχή η κούραση, οι αισθητηριακές απαιτήσεις και η σχέση με τα παρόντα άτομα;
• Τι αλλάζει όταν το παιδί έχει επιλογές και γνωρίζει τι ακολουθεί;
• Πώς θα συμμετείχε το παιδί εάν αλλάζαμε κάτι από όλα αυτά;

Τα ερωτήματα αυτά καθώς και η υποστήριξη που μπορεί να υπάρξει, περιλαμβάνουν αλλαγές στη δραστηριότητα ή στο περιβάλλον, διαφορετική οργάνωση του χρόνου, προσαρμογές, διαθέσιμους τρόπους επικοινωνίας ή την εκμάθηση μίας στρατηγικής. Όποια προσέγγιση κι αν χρησιμοποιηθεί, ο στόχος παραμένει συνδεδεμένος με το έργο και τη συμμετοχή του παιδιού.

Τι σχέση έχουν οι δεξιότητες και τα αναπτυξιακά ορόσημα;

Οι κινητικές δεξιότητες και οι δεξιότητες επεξεργασίας και κοινωνικής αλληλεπίδρασης αποτελούν μέρος της συνολικής εικόνας. Η σημασία τους γίνεται περισσότερο ξεκάθαρη όταν τις συνδέσουμε με μία πραγματική δραστηριότητα. Η λαβή του μολυβιού, για παράδειγμα, εξετάζεται σε σχέση με τη γραφή: Μπορεί το παιδί να αποτυπώσει τις ιδέες του; Κουράζεται ή πονά; Είναι το μολύβι το κατάλληλο μέσο; Θα το βοηθούσε ένα άλλο εργαλείο, περισσότερος χρόνος ή διαφορετικός τρόπος συμμετοχής; Πολλές καθημερινές δεξιότητες μαθαίνονται μέσα από την εμπειρία και τις διαθέσιμες ευκαιρίες και τη σχέση με άλλα άτομα. Η μάθηση συνδέεται άμεσα με τη νευροπλαστικότητα, δηλαδή με τη δυνατότητα του νευρικού συστήματος να αλλάζει μέσα από την εμπειρία. Ένα ‘αναπτυξιακό ορόσημο’, δεν προσφέρει τίποτα παραπάνω πέρα από μία πληροφορία μέσα σε μία πολύ μεγαλύτερη και δυναμική εικόνα (γι’ αυτό άλλωστε, πλέον, μιλάμε για αναπτυξιακά συνεχή, φυλογενετικές και οντογενετικές δεξιότητες… ζητήματα που ίσως αναλύσουμε άλλη στιγμή σε ένα άλλο κείμενο).

Ο γονεϊκός ρόλος παραμένει γονεϊκός

Οι/ο/η γονείς/γονέας και τα σημαντικά πρόσωπα γνωρίζουν το παιδί, την οικογένεια, τις αξίες, τις ανάγκες και τις καθημερινές τους συνθήκες, καθώς μία οικογένεια αποτελεί ένα δυναμικό σύστημα. Το άτομο που παρέχει εργοθεραπεία φέρνει την επαγγελματική του γνώση και η εργοθεραπευτική διαδικασία χτίζεται μέσα από τη συνεργασία αυτών των διαφορετικών γνώσεων και τη συμμετοχή του ίδιου του παιδιού. Οι στόχοι και οι προτεινόμενες αλλαγές χρειάζεται να ταιριάζουν στις πραγματικές ρουτίνες, στον διαθέσιμο χρόνο και στην ενέργεια της οικογένειας. Ο γονεϊκός ρόλος χρειάζεται να διατηρεί το ρόλο αυτό και να μη γίνεται θεραπευτής/τρια.

Πότε ένα παιδί χρειάζεται εργοθεραπεία;

Μία πρώτη συνάντηση μπορεί να είναι χρήσιμη όταν:

• μια σημαντική δραστηριότητα παραμένει συστηματικά δύσκολη ή απρόσιτη
• η συμμετοχή ή η αυτονομία του παιδιού, όπως την σκέφτεστε, περιορίζονται
• η καθημερινότητα της οικογένειας επιβαρύνεται
• το παιδί εκφράζει ότι θέλει βοήθεια ή αλλαγή
• η οικογένεια χρειάζεται να καταλάβει καλύτερα τι συμβαίνει σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο.

Η απάντηση, λοιπόν, στο «πότε το παιδί μου χρειάζεται εργοθεραπεία;» αναδύεται μέσα από την καθημερινή ζωή κι όχι μέσα από μεγάλες λίστες με red flags! Στόχος πρέπει να είναι το τι θέλει, χρειάζεται ή καλείται να κάνει το παιδί και τι θα μπορούσε να κάνει αυτή τη δραστηριότητα περισσότερο προσβάσιμη και με νόημα για το ίδιο.

Disclaimer

Στο Σημείο αντιλαμβανόμαστε την οικογένεια ως το σύνολο των σημαντικών προσώπων που συμμετέχουν στη φροντίδα, την ανατροφή και την καθημερινή ζωή ενός παιδιού. Για λόγους ευκολίας στην ανάγνωση, στο παρόν κείμενο χρησιμοποιούνται οι όροι «γονείς» και «οικογένεια», περιλαμβάνοντας κάθε μορφή οικογένειας και κάθε πρόσωπο φροντίδας, με σεβασμό στην ανθρώπινη ποικιλομορφία και ανεξαρτήτως σύνθεσης, φύλου, σεξουαλικού προσανατολισμού, ταυτότητας ή έκφρασης φύλου, συγγενικής σχέσης, θρησκείας, πολιτισμικού ή κοινωνικού υπόβαθρου.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

O’Brien, J. C., & Kuhaneck, H. (Eds.). (2020). Case-Smith’s occupational therapy for children and adolescents (8th ed.). Elsevier.

Hanna, K., & Rodger, S. (2002). Towards family-centred practice in paediatric occupational therapy: A review of the literature on parent–therapist collaboration. Australian Occupational Therapy Journal, 49(1), 14-24. https://doi.org/10.1046/j.0045-0766.2001.00273.x

Restall, G. J., & Egan, M. Y. (2021). Collaborative relationship-focused occupational therapy: Evolving lexicon and practice. Canadian Journal of Occupational Therapy, 88(3), 220-230. https://doi.org/10.1177/00084174211022889

Rodger, S. (2017). Becoming more occupation-centred when working with children. In S. Rodger (Ed.), Occupation-centred practice with children: A practical guide for occupational therapists (pp. 21-44). Wiley-Blackwell. https://doi.org/10.1002/9781444319699.ch2

Twinley, R. (2024). Neurodivergent affirming practice in occupational therapy: Scoping review and qualitative content analysis of the literature. Neurodiversity, 2. https://doi.org/10.1177/27546330241301740