Τι είναι εποπτεία;

Στην Ελλάδα χρησιμοποιούμε πολύ συχνά τη λέξη «εποπτεία» για διαφορετικές μορφές επαγγελματικής υποστήριξης. Ένα άτομο μπορεί να αναζητά υποστήριξη για ένα συγκεκριμένο περιστατικό. Μπορεί να θέλει να αναπτύξει μία κλινική δεξιότητα ή να συζητήσει τη θέση του μέσα σε μία ομάδα. Μπορεί ακόμη και να χρειάζεται καθοδήγηση για τη συνολική επαγγελματική του πορεία. Όλες αυτές οι ανάγκες μπορεί να ονομαστούν «εποπτεία», παρότι μπορεί να αφορούν τρεις πολύ διαφορετικές αλλά συγγχρόνως αλληλοεξαρτώμενες έννοιες:

• Supervision
• Mentoring
• Coaching

Η σύγχυση αυτή, λοιπόν, επηρεάζει τόσο το τι αναμένουν τα συμμετέχοντα άτομα όσο και το τι εννοεί το άτομο που παρέχει την υπηρεσία. Επηρεάζει επίσης τις ευθύνες που αναλαμβάνει κάθε πλευρά. Το ερώτημα «τι είναι η εποπτεία;» χρειάζεται, επομένως, να απαντηθεί ξεχωρίζοντας αυτές τις τρεις βασικές έννοιες.

​

Mentoring

Το mentoring είναι μία σχέση επαγγελματικής καθοδήγησης που υποστηρίζει την προσωπική και επαγγελματική ανάπτυξη ενός ατόμου. Το άτομο που αναλαμβάνει τον ρόλο mentor διαθέτει συνήθως μεγαλύτερη εμπειρία, περισσότερες γνώσεις αλλά συνδέσεις στον τομέα που ενδιαφέρει το mentee. Μέσα από τη σχέση μοιράζεται όσα έχει μάθει και προσφέρει καθοδήγηση για την εξέλιξη του άλλου ατόμου. Η σχέση αυτή δημιουργείται από κοινού και βασίζεται σε συμφωνημένους στόχους. Το mentoring περιγράφεται ως ισότιμη και μη ιεραρχική συνεργασία. Η ισοτιμία αφορά στον τρόπο με τον οποίο σχετίζονται τα δύο άτομα, καθώς η εμπειρία τους μπορεί να διαφέρει σημαντικά. Η επιλογή mentor γίνεται ελεύθερα και η σχέση δεν σχετίζεται με τη διοίκηση του φορέα που εργάζεται το άτομο ή με την αξιολόγηση της απόδοσής του. Το άτομο mentor μπορεί να βρίσκεται έξω από τον οργανισμό και να έχει απόσταση από την καθημερινή εργασία του mentee.

Πιο αναλυτικά, το mentoring μπορεί να επέχει μία σταθερή και συναδελφική σχέση, στην οποία το άτομο mentor επενδύει ενεργά στην ανάπτυξη του άλλου. Μπορεί να περιλαμβάνει διδασκαλία, καθοδήγηση, ενθάρρυνση, ανατροφοδότηση και υποστήριξη της αυτοαξιολόγησης. Στόχος είναι η σταδιακή ανάπτυξη της ανεξαρτησίας, της αυτοπεποίθησης και του προσωπικής επαγγελματικής ταυτότητας του mentee. Μπορεί, επίσης, να προσφέρει πρόσβαση σε γνώσεις, πόρους, επαγγελματικά δίκτυα και νέα πεδία πρακτικής. Βιβλιογραφικά αναφέρεται πως το mentoring μπορεί να είναι χρήσιμο στην αρχή μίας σταδιοδρομίας, κατά την επιστροφή στην εργασία, στη μετάβαση σε έναν νέο ρόλο και σε μεταγενέστερα στάδια επαγγελματικής ανάπτυξης. Μπορεί επίσης να οργανωθεί σε μικρές ομάδες. Στο Σημείο έχουμε επιλέξει αυτή τη διαδικασία να την ονομάζουμε Υποστήριξη Κλινικού Έργου.

Supervision

Το supervision, από την άλλη μεριά, είναι μία επίσημη διαδικασία μάθησης και επαγγελματικής ανάπτυξης μέσω της διοίκησης του φορέα που εργάζεται ένα άτομο, και είναι απόλυτα συνυφασμένη με την επαγγελματική απόδοση του ατόμου αυτού καθώς και με τα ζητούμενα του εκάστοτε πλαισίου. Σκοπός της είναι η ενίσχυση των γνώσεων, των δεξιοτήτων και της επαγγελματικής ικανότητας του εποπτευόμενου ατόμου σε σχέση με το πλαίσιο καθ’ αυτό. Περιλαμβάνει συναισθηματική υποστήριξη και συμβάλλει στη διατήρηση των επαγγελματικών και οργανωτικών προτύπων.

Η εποπτική σχέση μπορεί να προκύπτει από μία θέση ευθύνης μέσα σε έναν οργανισμό (το άτομο που είναι υπεύθυνο γίνεται το άτομο που εποπτεύει). Συχνά είναι ορισμένη εκ των προτέρων και βασίζεται στον επαγγελματικό ρόλο, στην εμπειρία και στην οργανωτική ιεραρχία. Μπορεί να περιλαμβάνει παρακολούθηση της εργασίας, λογοδοσία ή αξιολόγηση της απόδοσης του εποπτευόμενου. Κάτι πολύ ενδιαφέρον είανι ότι το supervision μπορεί να πάρει τη μορφή γενικής ή εστιασμένης κλινικής εποπτείας. Μπορεί ακόμη και να αφορά εκπαιδευτικές και διδακτικές δεξιότητες ή την ερευνητική εργασία. Σε κάθε μορφή υπάρχουν συγκεκριμένες προσδοκίες για τις δεξιότητες, τις διαδικασίες και τις συμπεριφορές που χρειάζεται να αναπτυχθούν.

Coaching

Το coaching είναι μία μορφή επαγγελματικής υποστήριξης που παρέχεται συνήθως σε ατομικό πλαίσιο. Έχει συγκεκριμένη χρονική διάρκεια και εστιάζει στην ανάπτυξη μίας πολύ συγκεκριμένης δεξιότητας ή στην επίτευξη ενός συγκεκριμένου επαγγελματικού στόχου. Η διαδικασία προσανατολίζεται στη βελτίωση της απόδοσης και μπορεί να συνδέεται με ατομικούς ή οργανωτικούς στόχους. Χρησιμοποιεί τεχνικές εστιασμένες στη λύση, ενώ υποστηρίζει το άτομο να επαναπλαισιώσει τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει και να κινηθεί προς έναν συγκεκριμένο στόχο.

Το coaching περιγράφεται ως εξειδικευμένη δραστηριότητα και στο εξωτερικό χρειάζεται να παρέχεται από άτομα με ειδική εκπαίδευση. Το άτομο που κάνει coaching μπορεί να έχει εμπειρία στο ίδιο επάγγελμα, χωρίς όμως αυτό να είναι και απαραίτητο. Η υποστήριξη μπορεί να δοθεί χωρίς εξειδίκευση στο συγκεκριμένο θεραπευτικό πεδίο, καθώς το επίκεντρο βρίσκεται στη διαδικασία, στο συμφωνημένο στόχο και στην ανάπτυξη της συγκεκριμένης δεξιότητας.

Πώς αλληλεπιδρούν αυτές οι τρεις έννοιες;

Τα όρια ανάμεσα στο mentoring, το supervision και το coaching μπορεί να επικαλύπτονται. Ένα άτομο που εποπτεύει μπορεί σε ορισμένες στιγμές να τεκνοθετεί mentoring ρόλο. Ένα mentor μπορεί να χρησιμοποιεί coaching δεξιότητες. Το supervision μπορεί επίσης να περιλαμβάνει coaching τεχνικές για την ανάπτυξη μίας συγκεκριμένης επαγγελματικής ικανότητας. Ένα νέο άτομο-επαγγελματίας μπορεί να έχει mentor για τη συνολική του πορεία και supervisor για τις απαιτήσεις της καθημερινής πρακτικής. Το ίδιο άτομο μπορεί να συνεργαστεί για περιορισμένο διάστημα με coach γύρω από έναν συγκεκριμένο στόχο. Οι τρεις σχέσεις μπορούν να συνυπάρχουν, αρκεί να έχει συμφωνηθεί ποιος ρόλος ενεργοποιείται κάθε φορά.

Η επικάλυψη αυτή μάλιστα, ίσως, εξηγεί κι ένα μέρος της σύγχυσης γύρω από την έννοια της εποπτείας. Δυστυχώς, όμως, όχι όλο.

Το δίλημμα του ατόμου που ζητά “εποπτεία”

Η κοινή χρήση της λέξης “εποπτεία” μπορεί να δυσκολεύει ένα άτομο ακόμη και να διατυπώσει τι χρειάζεται. Μπορεί να αναζητά έναν ασφαλή χώρο για να σκεφτεί τη μελλοντική του πορεία. Μπορεί να χρειάζεται καθοδήγηση γύρω από την εφαρμογή επαγγελματικών προτύπων. Μπορεί επίσης να επιθυμεί να δουλέψει μία δεξιότητα.

Κι αυτό που μπερδεύει ακόμη περισσότερο τα πράγματα είναι ότι ακόμη και σήμερα πολλά άτομα-επαγγελματίες αλλά και φορείς δεν έχουν διαχωρίσει τι προσφέρουν ή τι ζητού. Γι’ αυτό το λόγο, κιόλας, ένα άτομο που αναζητά mentoring για την επαγγελματική του κατεύθυνση μπορεί να βρεθεί σε μία σχέση αξιολόγησης. Ένα άλλο μπορεί να χρειάζεται κλινικό supervision και να λάβει μία γενική συζήτηση επαγγελματικής ανάπτυξης. Ή ένας φορέας να ζητήσει από το εργαζόμενο άτομο να βρει supervision έξω από το χώρο εργασίας.

Η επιλογή της ‘εποπτείας’, λοιπόν, ξεκινά από την αναγνώριση της ανάγκης. Χρειάζεται να εξεταστεί εαν το αίτημα αφορά τη συνολική επαγγελματική πορεία, την καθημερινή κλινική πρακτική ή έναν συγκεκριμένο στόχο. Χρειάζεται επίσης να αποσαφηνιστεί αν το άτομο επιθυμεί μία ελεύθερα επιλεγμένη σχέση ή αν η σχέση συνδέεται με οργανωτικές και επαγγελματικές υποχρεώσεις.

Και τώρα;

Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε στην Ελλάδα όλο και περισσότερα άτομα να αναφέρουν δημόσια ότι παρέχουν εποπτείες. Παράλληλα, εποπτικές συνεργασίες αναπτύσσονται σε άτυπα ή ιδιωτικά πλαίσια, χωρίς να επικοινωνούνται δημόσια ο ρόλος, η διαδικασία και οι προϋποθέσεις με τις οποίες ένα άτομο αναλαμβάνει να εποπτεύσει κάποιο άλλο. Προφανώς και η ιδιωτικότητα μίας συνεργασίας είναι θεμιτή. Η απουσία ενός σαφούς και κοινού πλαισίου, όμως, αφήνει ανοιχτά ερωτήματα για το τι ακριβώς προσφέρεται και με ποια επαγγελματική βάση.

Χρειαζόμαστε ένα θεσμοθετημένο πλαίσιο που να ορίζει ποιο άτομο μπορεί να προσφέρει mentoring, supervision ή coaching. Ένα τέτοιο πλαίσιο χρειάζεται να περιγράφει τα απαιτούμενα χρόνια επαγγελματικής εμπειρίας, τις σχετικές εκπαιδεύσεις (ναι, χρειάζεται εκπαίδευση για να παρέχει ένα άτομο εποπτείες) και τις διαφορετικές ευθύνες που συνοδεύουν κάθε ρόλο. Χρειάζεται επίσης να ξεκαθαρίζει τα όρια της σχέσης, τον τρόπο λογοδοσίας και τις διαδικασίες μέσα από τις οποίες διασφαλίζεται η ποιότητα της παρεχόμενης υποστήριξης. Επίσης, μην ξεχνάμε ότι θεραπευτική επάρκεια και η επάρκεια στην παροχή ‘εποπτείας’ αποτελούν διαφορετικές περιοχές επαγγελματικής πρακτικής (με απλά λόγια το ότι είσαι καλός στη θεραπεία, δεν σε κάνει και καλό επόπτη ή εκπαιδευτή και το ανάποδο)

Μέχρι να υπάρξει ένα κοινό θεσμικό πλαίσιο, η πρώτη επαφή των δύο προσώπων αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Πριν αρχίσει μία συνεργασία (π.χ. mentor-mentee), χρειάζεται να κατονομάζεται με σαφήνεια το είδος της σχέσης. Τα συμμετέχοντα άτομα χρειάζεται να γνωρίζουν αν πρόκειται για mentoring, supervision, coaching ή για έναν συγκεκριμένο συνδυασμό τους. Στην αρχική συζήτηση χρειάζεται να παρουσιάζονται η εκπαίδευση και η επαγγελματική εμπειρία του ατόμου που παρέχει την υποστήριξη. Χρειάζεται επίσης να συμφωνούνται ο σκοπός, οι στόχοι και οι ρόλοι των συμμετεχόντων. Η ύπαρξη ιεραρχικής ή διοικητικής σχέσης, η πιθανή αξιολόγηση της απόδοσης και η πρόσβαση τρίτων σε αυτή την αξιολόγηση πρέπει να γίνονται γνωστά από την αρχή. Όσον αφορά στη διάρκεια, τη συχνότητα, τα όρια και τον τρόπο ανατροφοδότησης αποτελούν επίσης μέρος της συμφωνίας. Το άτομο που ζητά υποστήριξη χρειάζεται να γνωρίζει αν η σχέση αφορά τη συνολική επαγγελματική του ανάπτυξη ή συγκεκριμένες δεξιότητες.

Αυτό το αρχικό ξεκαθάρισμα προστατεύει όλα τα συμμετέχοντα άτομα και βοηθά τη λέξη “εποπτεία” να αποκτήσει συγκεκριμένο περιεχόμενο για τη συγκεκριμένη σχέση. Παράλληλα, κάνει ορατές τις γνώσεις, τις ευθύνες και τα όρια του ατόμου που αναλαμβάνει να καθοδηγήσει ένα άλλο επαγγελματικό άτομο.

Disclaimer

Σχετικά με τη γλώσσα του κειμένου: Έγινε ιδιαίτερα μεγάλη προσπάθεια για τη συστηματική χρήση συμπεριληπτικής γλώσσας. Σε ελάχιστα σημεία διατηρήθηκε το αρσενικό γραμματικό γένος για λόγους ευκολίας της ανάγνωσης, καθώς δεν κατέστη εφικτή κάποια άλλη φυσική και ευανάγνωστη διατύπωση. Επίσης, λόγω έλλειψης ελληνικής μετάφρασης σε αρκετές από τις αγγλικές έννοιες, αξιοποιήθηκαν οι αγγλικές ορολογίες.

Σχετικά με την παροχή mentoring, supervision και coaching στο Σημείο: Λόγω της έλλειψης ενός θεσμικού πλαισίου, στο Σημείο έχουμε αποφασίσει ότι καμία από τις τρεις διαδικασίες δεν μπορεί να παρέχεται σε άτομα που φοιτούν ακόμη σε προπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών και ανήκουν στον φοιτητικό πληθυσμό. Οι συγκεκριμένες συνεργασίες απευθύνονται αποκλειστικά σε άτομα που έχουν ολοκληρώσει τις βασικές προπτυχιακές τους σπουδές και έχουν αποκτήσει τον αντίστοιχο επαγγελματικό τίτλο.

Κείμενο: Παναγιώτης Μπαρμπαγιάννης Εργοθεραπευτής MEd, PhDc, Συστημικός Σύμβουλος

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Baptiste, S., & Canadian Association of Occupational Therapists. (2018). Mentoring and supervision for mentees: A workbook to create relationships for fostering professional development. Canadian Association of Occupational Therapists.

Martin, P., Dancza, K., Volkert, A., & Tempest, S. (χ.χ.). Setting the stage for supervision. Στο K. Dancza, A. Volkert, & S. Tempest (Επιμ.), Supervision for occupational therapy: Practical guidance for supervisors and supervisees.

Schoen, S. A., Gee, B. M., & Ochsenbein, M. (2021). Preparing advanced clinicians and practitioners: A model for mentorship in occupational therapy practice. Occupational Therapy International, 2021, 3394478. https://doi.org/10.1155/2021/3394478